درس سوم منطق پایه دهم انسانی، «مفهوم و مصداق»، دو پایه اصلی تعریف و طبقهبندی را آموزش میدهد: فرق مفهوم جزئی و کلی، و نسبتهای چهارگانه (تساوی، تباین، عموم و خصوص مطلق، عموم و خصوص من وجه). در این صفحه خلاصه درس، مثالها و قواعد تقسیمبندی را میخوانید.
اهدافکلی درس3:
آشنایی دانش آموزان با مفهوم و مصداق.
رابطه میان مصادیق دو مفهوم کلی .
استفاده از نسبت های چهارگانه در طبقه بندی مفاهیم
اهداف جزئی
مفهوم جزئی و مفهوم کلی چهمفهومی هستند .
در رابطه میان مصادیق دو مفهوم کلی بتوانند تباین ، تساوی ، عموم و خصوص من وجه و عموم و خصوص مطلق را به
همراه مثال تشخیص دهند .
بتوانند به وسیله نسبت های چهارگانه مفاهیم را طبقه بندی کنند
مفهوم و مصداق را تعریف کنید؟مفهوم معنای کلمات
به افراد یا اشیایی در جهان که این مفاهیم به آنها صدق می کنند : مصداق
معنای کلمات پیامبر و خودکار : مفهوم
به افراد یا اشیایی در جهان که این مفاهیم بر آنها صدق می کنند«مصداق»گفته می شود .
یا اسم خاص است . مانند زهره–زهرا-….
مفهوم جزئی
یا با صفات اشاره«این»و«آن»همراه است . مانند این میز ، آن صندلی
مفهوم کلی :مفهومی است که قابلیت انطباق بر بیش از یک مورد را دارد خواه این مورد از موارد واقعی خارجی باشد یا
از موارد فرضی مانند : میز–صندلی–دیو

رابطهمیان مصادیق دو مفهوم کلی و جزئی
تباین
تساوی
عموم و خصوص مطلق
عموم و خصوص من وجه
1-تباین :بین دو مفهوم کلی اصلا مصداق مشترکی وجود نداشته باشد .
مانند : مثلث و مربع زیراهیچ مثلثی مربع نیست .
2–تساوی :مصادیق دو مفهوم کلیکه بر همدیگر منطبق باشند .
مانند مصادیق انسان و متفکر
3-عموم و خصوص مطلق :یکی از مفاهیم کلی مصادیق آن ممکن است از دیگری بزرگتر باشد و تمام مصادیق
دیگری را شامل شود و مصادیق مفهوم کلی دیگر زیر مجموعه آن مفهوم اولی قرار می گیرد .
مانند : کرفس و سبزی
4-عموم و خصوص من وجه :در دایره مصادیق ، این دو دایره ممکن است یکدیگر را قطع کنند در این حالت دو
مفهوم دارای مصادیق مشترک هستند اما هر یک ازآنها مصادیقی دارد که در دیگری وجود ندارد .
مانند : سفید و سنگ زیرا برخی اشیاء سفید ، سنگ هستند و برخی اشیاء سفید سنگ نیستند و برخی سنگ ها
سفیدند و برخی سفید نیستند .
*به این چهار حالت فوق که ممکن است میان مصادیق دو مفهوم کلی شکل بگیرند نسبت های
چهارگانه یا نسبت اربع می گویند .
چگونه با استفاده از نسبت های چهارگانه مفاهیم طبقه بندی می شود ؟
1-در این گونه دسته بندی ها از مفهوم عام شروع تا به مفهوم خاص برسیم .
* در تفکر داشتن نسبت های چهارگانه میان مفاهیم از اهمیت زیادی برخوردار است.
2-در یک دسته بندی درست ، لازم است هر طبقه از مفاهیم نسبت به مفاهیم طبقه دیگر رابطه عموم و خصوصمطلق
داشته باشند .
مانند : موجودات/جانوران /جانداران /موجودات مادی/پرندگان/ مهره داران
3-اقسام مختلف یک مفهوم باید نسبت به یکدیگر رابطه تباین داشته باشند .
مانند : موجودات مادی و غیر مادی
جدول خلاصه نسبتهای چهارگانه
| نسبت | تعریف کوتاه | مثال |
|---|---|---|
| تساوی | همه مصادیق هر یک، مصداق دیگری هم هست | انسان و متفکر |
| تباین | هیچ مصداق مشترکی ندارند | مثلث و مربع |
| عموم و خصوص مطلق | همه مصادیق یکی، داخل مصادیق دیگری است | سبزی و کرفس |
| عموم و خصوص من وجه | مصداق مشترک دارند و هر کدام مصداق جداگانه هم دارد | سفید و سنگ |
سوالات متداول
نسبتهای چهارگانه بین چه مفاهیمی است؟
بین دو مفهوم کلی؛ و از روی مصادیق آنها سنجیده میشود، نه معنای آنها.
فرق مفهوم جزئی و کلی چیست؟
مفهوم جزئی فقط بر یک مصداق صدق میکند (مثل «این میز» یا اسم خاص)، اما مفهوم کلی قابلیت صدق بر بیش از یک مصداق را دارد (مثل «میز»).
چطور نسبت دو مفهوم را تشخیص دهیم؟
دو سؤال بپرسید: آیا هر الف، ب است؟ آیا هر ب، الف است؟ هر دو بله: تساوی؛ یکی بله: عموم و خصوص مطلق؛ هیچکدام ولی مصداق مشترک دارند: من وجه؛ هیچ مصداق مشترکی ندارند: تباین.

