آموزش درس هشتم منطق دهم (قیاس اقترانی) با گام به گام جواب سوالات

اگر برای تدریس درس هشتم منطق دهم و یادگیری غولِ شیرین و جذابی به نام «قیاس اقترانی» دنبال یک منبع همه‌ چی‌ تمام و بی‌نقص می‌گردید، دقیقاً زدید به هدف! ما اینجا در کنار هم هستیم تا صفر تا صد این درس رو شخم بزنیم و با ارائه بهترین منابع دانلودی، خیالتون رو از بابت امتحانات و تست‌ها راحت کنیم؛ پس قهوه‌ تون رو آماده کنید و با ما همراه باشید!

درسنامه درس هشتم )قیاس اقترانی)

در درس پنجم گفته شد در قیاس اقترانی، اجزای نتیجه در میان مقدمات پخش شده اند. مانند:

• بعضی از حیوانات پرنده هستند.
• همۀ پرندگان دارای بال هستند.
• بعضی از حیوانات دارای بال هستند.

اکنون استدلال های زیر را بررسی کنید و بگویید چرا این استدلال ها دارای نتیجه نیستند؟

• هر گیاهی نیازمند به آب است. هر انسانی حیوان است.
• بعضی سنگها سفید نیستند.هر حیوانی جاندار است.

چون نمی توان از دو قضیه ای که ارتباطی با یکدیگر ندارند، نتیجه ای به دست آورد. برای آنکه رابطه ای میان دو قضیه برقرار
باشد، باید جزء مشترکی میان آنها وجود داشته باشد. به عبارت دیگر لازم است موضوع یا محمول یکی قرین موضوع یا محمول
دیگری باشد. به همین دلیل به این نوع از قیاس، قیاس اقترانی می گویند.

صرفا جهت نکته: 

برای مطالعه یکی از انواع قیاس اقترانی، قیاس اقترانی حملی است که از دو قضیۀ حملی تشکیل میشود. دیگر قسم قیاس اقترانی شرطی است.

• مثال 1: هر مشهدی خراسانی است.
• مثال 2: هر الف ب است.

(هر خراسانی ایرانی است. هر ب ج است)

(هر مشهدی ایرانی است. هر الف ج است)

با بررسی قضایا می توان مشاهده کرد که در ارتباط میان دو قضیه در یک استدلال، چهار حالت زیر که در اصطلاح آنها را چهار
شکل قیاس اقترانی می نامند، قابل تصوراند آنچه باعث مقارنت و ارتباط میان دو قضیه می شود.

1- می تواند در مقدمۀ اول محمول و در مقدمۀ دوم موضوع باشد (شکل اول)
2- یا در هر دو مقدمه محمول باشد (شکل دوم)
3- یا در هر دو مقدمه موضوع باشد (شکل سوم)
4- یا در مقدمۀ اول موضوع و در مقدمۀ دوم محمول باشد (شکل چهارم)

• شکل اول: هر انسانی حیوان است. هر حیوانی نیازمند اکسیژن است. هر انسانی نیازمند اکسیژن است.
• شکل دوم: هر انسانی حیوان است. هیچ سنگی حیوان نیست. هیچ انسانی سنگ نیست.
• شکل سوم: هر حیوانی جاندار است. بعضی حیوان ها آبزی هستند. بعضی جانداران آبزی هستند.
• شکل چهارم: هر حیوانی جاندار است. بعضی مهره داران حیوان هستند. بعضی جانداران مهره دار هستند.

شکل دوم شکل اول شکل سوم شکل چهارم

هر الف ب است       هر الف ب است      هر ج الف است،      هر الف ب است
هیچ ج ب نیست     هیچ ب ج نیست        هرج ب است       هر ج  الف است

هیچ الف ج نیست  هیچ الف ج نیست  بعضی الف ب است   بعضی ب ج است

حد وسط :

به جزء مشترک میان دو قضیه حد وسط می گویند. پس از حذف کردن حد وسط ، موضوع نتیجه از مقدمۀ اول و محمول آن از مقدمۀ دوم به دست می آید.

شرایط حد وسط به صورت خلاصه :

در هر دو مقدمه به یک معنا باشد.
در هر دو مقدمه عینا تکرار شود.

شرط اول برای نتیجه گیری از یک قیاس، تکرار حد وسط (به صورت لفظی و معنایی) است تا دو قضیه با یکدیگر ارتباط پیدا کنند. در صورتی که از قیاسی که حد وسط در آن تکرار نشده است، نتیجه گیری شود، فرد دچار مغالطۀ عدم تکرار حد وسط می شود.

مثال ها:

1- انگور شیرین است؛ شیرین همسر خسرو است؛ پس : انگور همسر خسرو است.

2- دیوار دارای موش است؛ موش دارای گوش است؛ پس : دیوار دارای گوش است.

3- یخ از آب است؛ آب مایع است؛ پس : یخ مایع است.

در مورد نخست، اشتراک لفظ باعث عدم تکرار حد وسط شده است. در مورد دوم محمول قضیۀ اول دارای موش است؛ اما موضع قضیۀ دوم موش است؛ بنابراین حد وسط عینا تکرار نشده است در مورد سوم نیز محمول قضیۀ اول از آب است موضوع قضیۀ دوم آب است؛ بدین جهت در اینجا نیز حد وسط به صورت یکسان تکرار نشده است. دانستیم که شرط اول برای نتیجه گیری صحیح از دو قضیۀ حملی، تکرار حد وسط است. اکنون به دو قیاس زیر توجه کنید. با وجود آنکه حد وسط در آنها تکرار شده است، اما نتیجۀ آنها صحیح نیستند. این گونه قیاس ها را نامعتبر می نامند.

آمادگی برای امتحانات با نمونه سوالات درس هشتم منطق دهم

برای اینکه شب امتحان استرس نداشته باشید، حل تمرین کتاب منطق دهم درس هشتم به تنهایی کافی نیست. شما باید با نکات کلیدی درس هشتم منطق دهم آشنا بشید و تمرین کنید. پیشنهاد ما این است که ابتدا جزوه امتحان نهایی منطق دهم درس هشتم را مطالعه کنید و سپس به سراغ دانلود نمونه سوالات درس هشتم منطق دهم با جواب بروید. همچنین در سایت ما می‌توانید به بانک سوالات منطق دهم با جواب تشریحی دسترسی پیدا کنید که شامل سوالات تشریحی منطق دهم انسانی فصل هشتم و سوالات متن درس هشتم منطق دهم انسانی با جواب می‌باشد.

قانون نتیجه قیاس در درس هشتم منطق دهم

حد وسط تنها نقش ارتباطی میان دو مقدمۀ استدلال دارد و در نتیجۀ استدلال حذف می شود. موضوع نتیجه از مقدمۀ اول و محمول
آن از مقدمۀ دوم به دست می آید. کیفیت نتیجه در قیاس اقترانی از این قانون کلی پیروی می کند که اگر یکی ازمقدمات استدلال
سال به باشد، نتیجه نیز سال به خواهد بود اگر نتیجۀ قیاس از این قانون پیروی نکرده باشد، آن قیاس نامعتبر است.

در استدلال های زیر ،حد وسط به صورت یکسان تکرار شده است و قانون نتیجۀ قیاس رعایت شده است؛ اما هر دو استدلال نا معتبر هستند:

• من دارای چهارپا هستم. همۀ انسان ها حیوان اند.
• همه گربه ها دارای چهار پا هستند. بعضی حیوان ها خرگوش اند.
• پس من یک گربه هستم. پس بعضی انسان ها خرگوش اند.

چرا استدلال های فوق نامعتبر هستند :

ابتدا لازم است سه شرط اعتبار قیاس را بررسی کنیم اما پیش از بیان شرایط اعتبار قیاس، لازم است تا به دامنۀ مصادیق موضوع و محمول قضایای به کار رفته در استدلال ها توجه کنیم.

 

دامنۀ مصادیق موضوع و محمول :

سور قضایای کلی مشخص می کند که همۀ مصادیق موضوع، مورد نظر گوینده هستند و سور قضایای جزئی نشان می دهد که
برخی از مصادیق موضوع، مورد نظر گوینده هستند.

 

قاعدۀ دربارۀ موضوع و محمول قضایا :

در قضایای سال به همۀ مصادیق محمول و در قضایای موجبه برخی از مصادیق محمول مورد نظر گوینده اند این دو نکتۀ ساده اساس تعیین اعتبار یک قیاس اند. با گذاشتن علامت مثبت + برای همۀ مصادیق و علامت منفی – برای برخی از مصادیق، دامنۀ مصادیق موضوع و محمول قضایای محصوره را به صورت زیر مشخص می کنیم:

هر / هیچ الف + ب – است.
بعضی الف – ب + نیست.
هر الف + ب – است.
بعضی الف – ب – است.
هیچ الف + ب + نیست.
بعضی الف – ب + نیست.

مثال های واقعی:

هر پرنده ای + جاندار – است.
بعضی گل ها – قرمز – هستند.
هیچ مربعی + دایره + نیست.
بعضی جانوران – ماهی + نیستند.

 

تذکر :

• در قضایای شخصیه نیز همۀ مصادیق موضوع (که یک فرد مشخص است) مورد نظراند؛ لذا همواره برای موضوع قضایای شخصیه از علامت مثبت (+) استفاده می کنیم. مانند : بیژن + انسان است. افشین + تاجر نیست.
• محمول قضایای شخصیه (از نظر دامنۀ مصادیق)، از قانون محمول قضایای محصوره تبعیت می کنند (یعنی در قضایای موجبه، منفی و در قضایای سالبه، مثبت هستند) مانند: بیژن انسان – است. افشین تاجر + نیست.

شرایط معتبر بودن قیاس (به طورخلاصه)

برای آنکه قیاسی معتبر باشد، باید سه شرط زیر دربارۀ آن صادق باشد:

1. هر دو مقدمه سال به نباشند (حداقل یکی از مقدمات موجبه باشد)
2. حد وسط در هر دو مقدمه علامت منفی نداشته باشد (به عبارت دیگر: حد وسط حداقل در یکی ازمقدمات دارای علامت مثبت
   باشد.)
3. هرکدام از موضوع یا محمول که در نتیجه علامت مثبت داشتند، در مقدمات نیز علامت مثبت داشته باشند (اگر موضوع یا محمول در نتیجه علامت منفی داشته باشند، نیازی به بررسی آنها نیست.)

نکته :

در صورتی که قیاسی یکی از شرط های فوق را نداشته باشد، نامعتبر خواهد بود و در صورتی که هر سه شرط را برآورده کند، آن را معتبر می نامند.

برسی تفصیلی شرایط اعتبار قیاس :

1. بررسی شرط نخست :

برای بررسی اعتبار قیاس اقترانی، نخست شرط اول (هر دو مقدمه نباید سالبه باشند) را بررسی میکنیم.

به مثال های زیر توجه کنید:

هیچ الف ب نیست. هیچ اسبی بالدار نیست.
نیست. هیچ ب ج هیچ بالدار ی سم دار نیست.
هر دو مقدمه سالبه هستند. هیچ اسبی سم دار نیست.
(قیاس نامعتبر است) (قیاس نامعتبر است)
هر الف ب است. هر ب الف است.
هیچ ب ج نیست. هر ب ج است.
هر دو مقدمه سالبه نیستند؛ در نتیجه شرط دوم را بررسی می کنیم.

2. بررسی شرط دوم :

اگر هر دو مقدمه سالبه نبودند، به سراغ شرط دوم (حد وسط در هر دو مقدمه علامت منفی نداشته باشد) می رویم. بدین منظور دامنۀ مصادیق حد وسط را تعیین و آنها را با علامت مثبت و منفی مشخص می کنیم.

به مثال های زیر توجه کنید:

هر الف ب – هر است. پرنده ای حیوان است.
بعضی ب – بعضی ج نیست. حیوانات – آبزی هستند.
حد وسط در هر دو مقدمه منفی است. بعضی پرندگان آبزی هستند.
(قیاس نامعتبر است) ( قیاس نامعتبر است)

هر ب + هیچ ب + الف نیست. الف است.
بعضی ج ب – هیچ ج است. ب + نیست.
حد وسط در هر دو مقدمه منفی نیست؛ در نتیجه شرط سوم را بررسی می کنیم.

3. بررسی شرط سوم :

در این مرحله، دامنۀ مصادیق تمامی اجزای قیاس را با علامت مثبت و منفی مشخص می کنیم و شرط سوم (اگر موضوع یا محمول در نتیجه دارای علامت مثبت بودند، در مقدمات نیز علامت مثبت داشته باشند) را بررسی می کنیم:

 

• بعضی ب – هیچ سنگی انسان نیست. الف + نیست.
  هر ب + ج – بعضی سنگ ها قیمتی است. – اند.
  بعضی الف – ج + نیست. بعضی انسان ها قیمتی + نیستند.
  (قیاس نامعتبر است) (قیاس نامعتبر است)

 

• هر ب + الف – بعضی الف است. – ب + نیست.
  بعضی ج – بعضی ب ب + نیست. – ج – است
  بعضی الف ج + نیست. بعضی الف – ج + نیست.
  (قیاس نامعتبر است) ( قیاس نامعتبر است)

 

• هیچ الف + ب + نیست. بعضی الف – ب – نیست.
  هر ج + ب – هر ب + ج است. – است.
  هیچ الف + ج + نیست. بعضی الف – ج – است.
  (قیاس معتبر است) (قیاس معتبر است)

تذکر: هنگام بررسی اعتبار یک قیاس، به موضوع یا محمولی که در نتیجه منفی اند، کاری نداریم.

تعیین نتیجۀ قیاس (برای مطالعه) حد وسط تنها نقش ارتباطی میان دو مقدمۀ استدلال دارد و در نتیجه استدلال حذف می شود. موضوع نتیجه از مقدمۀ اول و محمول آن از مقدمۀ دوم به دست می آید. کیفیت نتیجه در قیاس اقترانی از این قانون کلی پیروی می کند که اگر یکی از مقدمات استدلال سالبه باشد، نتیجه نیز سالبه خواهد بود. بنابراین با مشاهده مقدمات قیاس می توانیم تشخیص دهیم که نتیجه سالبه است یا موجبه. دربارۀ کمیت نتیجه، قانون کلی وجود ندارد. لذا با دو نتیجۀ احتمالی کلی و جزئی مواجه خواهیم بود. به مثال های زیر توجه کنید:

بعضی هیچ ب الف نیست. هر الف ب است. الف ب است.
هر ب بعضی ب ج است. هیچ ج ب نیست. ج است.
هیچ الف ج نیست. هیچ الف ج نیست. هر الف ج است.
بعضی الف ج نیست. بعضی الف ج نیست. بعضی الف ج است.

پس از تعیین نتیجه های احتمالی یک قیاس، اعتبار یا عدم اعتبار قیاس را تعیین می کنیم تا ببینیم که مقدمات استدلال به همراه کدام یک از این دو نتیجه، قیاس معتبری تشکیل می دهند.

نتیجه های احتمالی قیاس های زیر را بنویسید:

هر الف ب است.       بعضی ب الف است      هیچ الف ب نیست.      بعضی ب الف است.
هر ب ج است.            هیچ ج ب نیست.           هر ج ب است.         بعضی ب ج نیست.
…………………..       ……………………        ……………………          ……………………
…………………..       ……………………        ……………………          ……………………