آموزش درس پنجم فارسی دهم یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب فارسی 1 پایه دهم است که بسیاری از دانش‌آموزان در فهم عمیق آن با چالش روبه‌رو می‌شوند. در این مطلب، تمام آنچه برای تسلط کامل بر فارسی دهم درس 5 «بیداد ظالمان» نیاز داری از معنی واژه‌ها تا آرایه‌های ادبی و جواب کارگاه متن‌پژوهی یکجا جمع شده. اگر دنبال یک جزوه جامع و رایگان هستی که وقتت را هدر ندهد، جای درستی آمده‌ای!
درس پنجم فارسی دهم
درس پنجم کتاب فارسی ۱ پایه دهم با عنوان «بیداد ظالمان» یکی از متون ادبی و تاریخی ارزشمند این کتاب است. این درس از کتاب تاریخ بیهقی اثر ابوالفضل بیهقی انتخاب شده و به شیوه‌ای روان و ادبی، ستم حاکمان و پایداری انسان‌های آزاده را به تصویر می‌کشد. فارسی ۱ پایه دهم درس پنجم از نظر نکات دستوری، آرایه‌های ادبی و واژگان سنگین، یکی از چالش‌برانگیزترین درس‌های این پایه به شمار می‌رود.
اطلاعات کلی درس
| مشخصه | جزئیات |
|---|---|
| عنوان درس | بیداد ظالمان |
| پایه تحصیلی | دهم (فارسی ۱) |
| منبع اصلی | تاریخ بیهقی – ابوالفضل بیهقی |
| نوع متن | نثر ادبی – تاریخی |
| محور اصلی | ستم‌ستیزی، عدالت‌خواهی، پایداری |
| سبک نگارش | نثر مصنوع قرن پنجم هجری |
معنی واژه ها و عبارت های درس پنجم فارسی دهم
یکی از مهم‌ترین بخش‌های درسنامه آموزشی فارسی 1 کلاس دهم درس 5، فهمیدن معنی دقیق واژه‌هاست. در جدول زیر مهم‌ترین واژگان این درس آمده است:
| واژه / عبارت | معنی |
|---|---|
| بیداد | ستم، ظلم، بی‌عدالتی |
| ظالمان | ستمگران، کسانی که ظلم می‌کنند |
| مظلوم | کسی که به او ستم شده |
| حیلت | چاره، تدبیر، نیرنگ |
| مُقرّر | تعیین‌شده، مشخص |
| تضرّع | زاری کردن، التماس |
| عاقبت‌اندیش | کسی که به پایان کارها می‌اندیشد |
| خصم | دشمن |
| مُلک | کشور، سرزمین |
| داد | عدالت، انصاف |
| بیداد | بی‌عدالتی، ستم |
| نکبت | بدبختی، شوربختی |
معنی ابیات شعر درس پنجم
در بخش شعری این درس، ابیاتی از شاعران کلاسیک فارسی آمده که مضمون ستم‌ستیزی دارند. در ادامه معنی مهم‌ترین ابیات را می‌خوانی:
معنی: ستمگر روزی می‌فهمد که چه ظلمی کرده، که روز حساب و جزا گریبانش را بگیرد.
معنی: عدالت پیشه کن تا جهان آرام گیرد؛ ستم را کم کن، چرا که ستمگر هرگز آسوده نخواهد بود.
معنی و آرایه های ادبی و زبانی شعر بیداد ظالمان
شاعر این درس سیف فرغانی است، یکی شعرای نامدار ایرانی که در قرن هفتم هجری قمری زندگی می کرده و هم دوره سعدی و مولوی بوده و مکاتباتی (نامه نگاری) نیز با سعی داشته است.
- درون مایه این درس: پایداری در برابر بیدادگری و تجاوز به میهن، ناپایداری ظلم و ستم است.
- قالب شعر بیداد ظالمان: قصیده
هم مرگ، بر جهان شما نیز بگذرد / هم رونقِ زمان شما نیز بگذرد
معنی: مرگ به سراغ شما نیز خواهد آمد، و دوران اعتبار شما نیز از رونق خواهد افتاد.قلمرو ادبی: قافیه: جهان و زمان / ردیف: شما نیز بگذرد / جهان: مجاز از زندگی و هستی / گذشتن مرگ: تشخیص / گذر مرگ بر جهان کسی: کنایه از فرا رسیدن مرگ او
قلمرو زبانی: رونق: فروغ، زیبایی، شکوه / زمان: زمانه، دوران
وین بوم محنت از پی آن تا کُند خراب / بر دولتْ آشیان شما نیز بگذرد
معنی: اندوه جغد ویرانگری است که به ما بسنده نمی کند و شما را نیز نابود خواهد کرد.
قلمرو ادبی: قافیه: آشیان / ردیف: شما نیز بگذرد / بوم محنت: اضافه تشبیهی / بوم، خراب و آشیان: مراعات نظیر / بوم محنت بر آشیان کسی گذشتن: کنایه از نابودی قدرت و اعتبار / محنت و دولت: تضاد / دولت آشیان: تشبیه مقلوب (آشیانه ی دولت)
قلمرو زبانی: وین: مخفف و این / بوم: جغد، نماد شومی و نحسی / مهنت: اندوه (هم ریشه با محن – جمع محنت) از پی: برای، به خاطر / دولت: زمان فرانروایی، دارایی / آشیان: آشیانه
آب اجل که هست گلوگیر خاص و عام/ بر حلق و بر دهانِ شما نیز بگذرد
معنی: مرگ که نابود کننده ی همگان است، روزی شما را نیز نابود خواهد کرد.قلمرو ادبی: قافیه: دهانِ / ردیف: شما نیز بگذرد / آب اجل: اضافه تشبیهی / خاص و عام: مجاز از همه مردم / گلو گیر، حلق و دهان: مراعات نظیر – تناسب / گلوگیر: کنایه از نابود کننده؛ کشنده / خاص و عام: تضاد / آب اجل بر حلق کسی گذاشتن: کنایه از مرگ و نابودی / تلمیح به آیه «کل نفس ذائقه الموت – هر نفسی چشنده ی مرگ است»
قلمرو زبانی: اجل: مرگ (شبه هم آوا: عجل) / گلوگیر: چیزی که راه گلو را بگیرد – منظور کشنده / خاص: درباریان / عام: توده ی مردم / حلق: گلو
چون دادِ عادلان به جهان در، بقا نکرد / بیداد ظالمان شما نیز بگذرد
معنی: همان گونه که عدل و داد انسان های دادگر در جهان باقی نمانده است پس ستم شما ستمگران نیز از بین رفتنی است.
قلمرو ادبی: قافیه: ظالمان / ردیف: شما نیز بگذرد / داد و بیداد: تضاد / عادل و ظالم: تضاد / داد و عادل – بیداد و ظالم: تناسب / واج آرایی صامت د – ن، مصوت ا
قلمرو زبانی: چون: به علت آنکه (وقتی که) – حرف ربط پیوند ساز / داد: عدل، انصاف / بقا نکرد: باقی نماند / بیداد: ظلم و ستم / به و در، دو حرف اضافه برای یک متمم / بقا: دوام و پایداری / داد: عدالت، دادگری
در مملکت چو غرّشِ شیران گذشت و رفت / این عوعوِ سگانِ شما نیز بگذرد
معنی: در سرزمینی که نعره انسان‌های شیر صفت و جوانمرد گذشته، ناجوانمردی و سگ صفتی انسان‌های پست هم از بین خواهد رفت.
قلمرو ادبی: قافیه: سگانِ / ردیف: شما نیز بگذرد / شیران: استعاره از دلیران / سگان: استعاره از انسان های فرومایه و ستمگر / شیر و سگ: تناسب / سگان و شیران: تضاد معنایی / غرش و عوعو: تضاد / واج آرایی صامت ش
قلمرو زبانی: مملکت: کشور / غرش: بانگ، فریاد / چو: وقتی که / عوعو: صدای سگ
بادی که در زمانه بسی شمع‌ها بکُشت / هم بر چراغدان شما نیز بگذرد
معنی: مرگ مانند بادی شمع وجود انسان های بسیاری را خاموش نمود، پس چراغ وجود شما را نیز خاموش خواهد کرد.قلمرو ادبی: قافیه: چراغدان / ردیف: شما نیز بگذرد / باد: استعاره از مرگ / شمع: استعاره از انسان / چراغدان: استعاره از زندگی افراد نالایق / شمع و چراغدان: تناسب / باد بر شمع و چراغدان وزیدن: کنایه از مرگ و نابودی / باد و شمع: تضاد / تلمیح به آیه «کل نفس ذائقه الموت» (مفهوم: فراگیر بودن مرگ) / شمع، بکشت و چراغدان: مراعات نظیر
قلمرو زبانی: بسی: بسیار / کشتن: خاموش کردن / چراغدان: جای چراغ، فانوس / بکشت: خاموش کرد
زین کاروانسرای، بسی کاروان گذشت / ناچار، کاروانِ شما نیز بگذرد
معنی: دنیا کاروان سرایی است که مردم زیادی از آن گذشته و رفته اند، شما نیز از این دنیا عبور خواهید کرد. (قدرت و فرانروایی شما نیز از بین خواهد رفت)قلمرو ادبی: قافیه: کاروانِ / ردیف: شما نیز بگذرد / کاروان سرا: استعاره از دنیا / کاروان: استعاره از مردم و زندگی / واج آرایی: تکرار مصوت ا / کاروان سرا و کاروان: تناسب / تکرار کاروان / تلمیح به آیه «کل من علیها فان» / کاروانسرای، کاروان و گذشتن: مراعات نظیر
قلمرو زبانی: کاروان سرا: جایی که کاروان ها در آن اقامت می کنند / کاروان: گروه مسافران / بسی: بسیاری / زین: مخفف «از این»
ای مُفتَخَر به طالع مسعود خویشتن / تأثیر اختران شما نیز بگذرد
معنی: ای کسی که به خوشبختی خودت افتخار می کنی این بخت فرخنده شما نیز به پایان می رسد.قلمرو ادبی: قافیه: اختران / ردیف: شما نیز بگذرد / طالع و اختر و مسعود: تناسب / تلمیح به باور قدما که ستارگان را در تعیین سرنوشت انسان ها موثر می دانستند
قلمرو زبانی: مفتخر: صاحب افتخار، سربلند / طالع: سرنوشت، بخت / مسعود: فرخنده / اختر: ستاره / اختران: ستارگان
بر تیر جورتان ز تَحمّل سپر کنیم / تا سختی کمان شما نیز بگذرد
معنی: ظلم شما مانند تیر است و ما صبر را سپر آن می کنیم تا این قدرت شما نیز به پایان برسد.قلمرو ادبی: قافیه: کمان / ردیف: شما نیز بگذرد / تیر جور: اضافه تشبیهی / ز تحمل سپر کنیم: کنایه از تحمل کردن / سختی کمان: استعاره از دوره قدرت، زورمندی و بی رحمی / تیر و سپر و کمان: تناسب / چیزی را سپر کنیم: کنایه از دفاع کردن از خود / کمان: مجاز از قدرت / تلمیج به حدیث «الصبر مفتاح الفرج» / تیر و سپر: تضاد – تیر در معنای حمله و سپر در معنای دفاع و چاره سازی
قلمرو زبانی: جور: ستم ، ظلم
ای تو رمه سپُرده به چوپانِ گرگْ طبع / این گرگی شبان شما نیز بگذرد
معنی: ای پادشاهی که مردم را به دست حاکمان و والی های ستمگر و درنده خود سپرده اید، آگاه باشید که این ستمگری شما نیز روزی به پایان خواهد رسید.قلمرو ادبی: قافیه: شبان / ردیف: شما نیز بگذرد / رمه: استعاره از توده ی مردم / چوپان گرگ طبع: استعاره از حاکمان ظالم / گرگ طبع: تشبیه ستمگری شخص به گرگ صفتی / شبان: استعاره از کارگزاران ستمگر / رمه و چوپان و شبان: تناسب / رمه و گرگ: تضاد / چوپان گرگ طبع: گونه ای متناقض نما / گرگی: کنایه از ستمگری و ظلم / گرگ، شبان، چوپان و رمه: مراعات نظیر
قلمرو زبانی: تو: منظور ستمگران و فرمانروایان ظالم / رمه: گله / طبع: سرشت (شبه هم آوا با تبع: پیروی) سپردن: واگذار کردن / گرگی: درندگی / شبان: چوپان
آرایه‌های ادبی درس پنجم فارسی دهم
بخش آرایه های ادبی یکی از مهم ترین قسمت‌های جزوه کامل درس پنجم فارسی پایه‌ی دهم است. در این درس با آرایه‌های زیر روبه‌رو می‌شوی:
| آرایه ادبی | نمونه از متن | توضیح |
|---|---|---|
| تضاد (تقابل) | داد / بیداد | دو واژه با معنای متضاد در کنار هم |
| تشبیه | ظالم چون گرگ است | مقایسه ظالم با گرگ |
| کنایه | گریبان گرفتن | کنایه از مجازات و بازخواست |
| مراعات نظیر | داد، عدل، انصاف | واژه‌های هم‌حوزه معنایی |
| جناس | داد / دهش | شباهت آوایی دو واژه |
| استعاره | دم داد | عدالت به موجودی زنده تشبیه شده |
نکات دستوری درس 5 فارسی دهم
در درسنامه آموزشی فارسی 1 کلاس دهم درس 5 بیداد ظالمان با پاسخ، نکات دستوری زیر اهمیت ویژه‌ای دارند:
🔹 انواع جمله
- جمله ساده: دارای یک فعل اصلی
- جمله مرکب: دارای دو یا چند بند وابسته
- جمله معترضه: جمله‌ای که در میان جمله اصلی می‌آید
🔹 نهاد و گزاره
- نهاد: کسی یا چیزی که درباره‌اش صحبت می‌شود
- گزاره: آنچه درباره نهاد گفته می‌شود
🔹 فعل‌های مرکب و پیشوندی
- فعل مرکب: از دو بخش اسم/صفت + فعل ساده ساخته می‌شود (مثال: بیداد کردن)
- فعل پیشوندی: با پیشوند «بر، در، فرا، وا» ساخته می‌شود
جواب کارگاه متن‌پژوهی درس 5 فارسی دهم
گام به گام درس 5 فارسی دهم بدون پاسخ کارگاه متن‌پژوهی کامل نیست. در ادامه پاسخ سوالات اصلی این بخش را می‌خوانی:
📌 سوال ۱: موضوع اصلی درس چیست؟
موضوع اصلی درس، نکوهش ستم و ستمگران و تأکید بر اهمیت عدالت در حکومت و زندگی اجتماعی است. بیهقی با زبانی ادبی نشان می‌دهد که بیداد ظالمان سرانجامی جز نابودی ندارد.
📌 سوال ۲: نویسنده چه دیدگاهی نسبت به ظلم دارد؟
ابوالفضل بیهقی با نگاهی انتقادی و عاقبت‌اندیشانه، ظلم را نه‌تنها برای مظلوم بلکه برای خود ظالم نیز زیان‌بار می‌داند. او معتقد است که چرخ روزگار، ستمگر را به سزای اعمالش می‌رساند.
📌 سوال ۳: سبک نگارش این متن چه ویژگی‌هایی دارد؟
این متن از نثر مصنوع قرن پنجم هجری است؛ جملات طولانی، استفاده از واژگان عربی، آرایه‌های ادبی فراوان و لحن رسمی از ویژگی‌های بارز آن است.
📌 سوال ۴: پیام اصلی درس را بنویسید.
پیام اصلی این است که عدالت پایه‌ی پایداری هر جامعه‌ای است و ظلم، هرچند برای مدتی ادامه یابد، سرانجام به نابودی ظالم می‌انجامد.
قلمروهای درس پنجم فارسی دهم
| قلمرو | توضیح |
|---|---|
| قلمرو زبانی | واژگان، ساختار جمله، نوع فعل، نهاد و گزاره |
| قلمرو ادبی | آرایه‌های ادبی: تضاد، تشبیه، کنایه، استعاره، مراعات نظیر |
| قلمرو فکری | مضمون، پیام، دیدگاه نویسنده، ارزش‌های اخلاقی متن |
نکات مهم املایی درس 5
- بیداد — نه «بیداد» (در این ترکیب به هم نوشته می‌شود)
- تضرّع — با تشدید روی «ر»
- مُقرّر — با تشدید روی «ر» دوم
- ظالم / مظلوم — با «ظ» نوشته می‌شود نه «ز»
- عاقبت اندیش — با «ع» نوشته می‌شود
دانلود جزوه رایگان درس پنجم فارسی دهم
جزوه جامع و فوق‌العاده از درس پنجم بیداد ظالمان فارسی دهم را می‌توانی به صورت رایگان دانلود کنی. این جزوه شامل معنی کامل واژه‌ها، معنی ابیات، آرایه‌های ادبی، نکات دستوری و پاسخ کارگاه متن پژوهی است همه در یک فایل PDF منظم و آماده چاپ.
نمونه سوالات فارسی پایه دهم درس پنجم بیداد ظالمان
برای آمادگی بهتر در امتحان، چند نمونه سوال مهم از این درس را مرور کن:
- معنی واژه «بیداد» و «تضرع» را بنویسید.
- یک آرایه ادبی از متن درس پیدا کنید و توضیح دهید.
- پیام اصلی درس «بیداد ظالمان» چیست؟
- نوع جمله‌های زیر را مشخص کنید. (جمله ساده / مرکب)
- نهاد و گزاره جمله «ظالم به سزای اعمال خود می‌رسد» را مشخص کنید.
- سبک نگارش تاریخ بیهقی را توضیح دهید.
جزوه آموزش کامل درس پنجم فارسی دهم بیداد ظالمان
در این مطلب، آموزش کامل درس پنجم فارسی دهم بیداد ظالمان را از صفر تا صد بررسی کردیم. از معنی واژه‌ها و ابیات گرفته تا آرایه‌های ادبی، نکات دستوری، قلمروها و جواب کارگاه متن‌پژوهی همه چیز در یک مطلب جامع. اگر این مطلب برایت مفید بود، جزوه PDF رایگان را هم دانلود کن و با دوستانت به اشتراک بگذار.
